Yes Punjab Editorials

  • 1
  • 2
  • 3
Prev Next

Giani Zail Singh HS Bawa YesPunjab Jalਗਿਆਨੀ ਜ਼ੈਲ ਸਿੰਘ ਜੀ, ਦੁੱਖ ਤੁਹਾਨੂੰ ਵੀ ਬੜਾ ਸੀ, ਗੁੱਸਾ ਸਾਨੂੰ ਵੀ ਬੜਾ ਜੇ!


ਐੇੱਚ.ਐੱਸ.ਬਾਵਾ


ਬੜੀ ਦੇਰ 'ਤੋਂ ਗਿਆਨੀ ਜ਼ੈਲ ਸਿੰਘ ਹੁਰਾਂ ਬਾਰੇ ਲਿਖਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਸੀ। ਜਦ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਬਹੁਤ ਨਿਵਾਣਾਂ ਤੋਂ ਉੱਠ ਬਹੁਤ ਬੁਲੰਦੀਆਂ ਸਰ ਕਰਕੇ ਵਿਅਕਤੀ ਤੋਂ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਹੋ ਨਿੱਬੜਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹਦਾ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਸਰੋਤ ਬਣ ਜਾਣਾ ਸੁਭਾਵਿਕ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਵਿਅਕਤੀ ਦਾ ਇਮਤਿਹਾਨ ਇਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ ਪਰ ਸ਼ਖਸੀਅਤਾਂ ਦੇ ਇਮਤਿਹਾਨ ਹੋਰ ਸਖ਼ਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਬਹੁਤ ਔਖਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਵਜੋਂ ਆਪਣੇ ਰੁਤਬੇ, ਆਪਣੇ ਕਦ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਹੀ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਨਾਲ ਇਨਸਾਫ਼ ਕਰ ਸਕਣਾ। ਜਦੋਂ ਤੁਹਾਡਾ ਆਦਰਸ਼, ਤੁਹਾਡਾ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਸਰੋਤ ਆਪਣੀ ਆਪ ਸਿਰਜੀ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਨਾਲ ਇਨਸਾਫ਼ ਨਾ ਕਰ ਸਕੇ, ਤਾਂ ਦੁੱਖ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਗੁੱਸਾ ਵੀ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। 


ਬੜੀ ਵਾਰ ਮਨ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਲਿਖ਼ ਛੱਡ, ਹਰ ਵਾਰ ਇਸ ਕਲਮ ਨੂੰ ਵਰਜਿਆ, ਛੱਡ ਰਹਿਣ ਦੇ। ਹੁਣ ਵੀ ਲਿਖਣ ਦਾ ਕੋਈ ਸਬੱਬ ਨਹੀਂ ਸੀ ਜੇ ਰਾਹੁਲ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਟੀ.ਵੀ. ਇੰਟਰਵਿਊ ਮਗਰੋਂ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਦੀ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਧੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੁਝ ਚਹੇਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਬਾਰੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਤੋੜ ਮਰੋੜ ਕੇ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਅਤੇ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਹੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਉਭਾਰਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ। 
ਕਿਹਾ ਜਾ ਰਿਹੈ, ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਨੂੰ ਸਾਕਾ ਨੀਲਾ ਤਾਰਾ ਅਤੇ ਨਵੰਬਰ, 1984 ਦੇ ਸਿੱਖ ਕਤਲੇਆਮ ਦਾ ਦੁੱਖ ਬਹੁਤ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੀ ਪੀੜ ਬਹੁਤ ਸੀ। ਇਸ ਗੱਲ ਨਾਲ ਸਹਿਮਤ ਹੋਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਅਨੇਕਾਂ ਕਸੌਟੀਆਂ ਦੀ ਪਰਖ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਹਜ਼ਾਰਾਂ, ਲੱਖਾਂ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸ਼ਾਇਦ ਕਰੋੜਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲੋਂ ਚੰਗੇ ਸਿੱਖ ਰਹੇ ਹੋਣਗੇ।


ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਹੁਦੇ ਅਤੇ ਮਾਨ ਸਨਮਾਨ ਜੇ ਆਪਣੀ ਲਿਆਕਤ ਨਾਲ ਹਾਸਿਲ ਹੋਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕੁਝ ਲੋਕ ਐਸੇ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਸਿਖ਼ਰਲਾ ਮਰਹਲਾ ਇਸ ਕਰਕੇ ਨਸੀਬ ਹੋਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਕੌਣ ਹਨ, ਕਿਹੜੀ ਕੌਮ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਹਨ। ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਦੂਜੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿਚ ਆਉਂਦੇ ਰਾਜਸੀ ਆਗੂ ਸਨ। ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਆਪਣੀ ਮਿਹਨਤ ਅਤੇ ਲਿਆਕਤ ਸਦਕਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈਆਂ ਉੱਥੇ ਭਾਰਤ ਜਿਹੇ ਵੱਡੇ ਲੋਕਤੰਤਰ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਬਣ ਜਾਣ ਦਾ ਮਾਨ ਹਾਸਿਲ ਹੋਣ ਮਗਰ ਵੱਡਾ ਕਾਰਨ ਇਹ ਰਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਇਕ ਸਿੱਖ ਸਨ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀਮਤੀ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਲਈ ਦੂਹਰੇ ਫਾਇਦੇ ਦਾ ਸੌਦਾ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਬਣਾ ਕੇ ਜਿੱਥੇ ਸ੍ਰੀਮਤੀ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀ ਕੌਮ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਇਕ ਸਿੱਖ ਨੂੰ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਵਾਹ ਵਾਹ ਖੱਟੀ ਉੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਭਵਨ ਵਿਚ ਇਕ ਵਫ਼ਾਦਾਰ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਦਾ ਜੁਗਾੜ ਵੀ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ। ਇਤਿਹਾਸ ਗਵਾਹ ਹੈ ਕਿ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦਾ ਇਹ ਫੈਸਲਾ ਉਹਦੇ ਲਈ ਸਹੀ ਰਿਹਾ।  


ਇਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਵਿਲੱਖਣ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸ਼ਾਇਦ ਇਕੋ ਇਕ ਮਿਸਾਲ ਹੋ ਨਿਬੜੇਗੀ ਕਿ ਕਿ ਅਨੇਕਾਂ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਇਕ ਲੋਕਤੰਤਰ ਵਿਚ ਇਕ ਕੌਮ ਦੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਹੁੰਦਿਆਂ ਉਸੇ ਕੌਮ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਧਰਮ ਅਸਥਾਨ 'ਤੇ ਉਸ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਦੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੁਪਰੀਮ ਕਮਾਂਡਰ ਉਹ ਆਪ ਹੋਵੇ। ਇੱਥੇ ਹੀ ਬਸ ਨਹੀਂ, ਉਸੇ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਦੀ ਕੌਮ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਲੋਕ ਉਸ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਹੁੰਦਿਆਂ ਰਾਜਧਾਨੀ ਦੀਆਂ ਗਲੀਆਂ ਵਿਚ ਕੋਹ ਕੋਹ ਕੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹੋਣ, ਅੱਗਾਂ ਲਗਾ ਕੇ ਜਿਉਂਦੇ ਸਾੜ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹੋਣ, ਕੌਮ ਦੀਆਂ ਧੀਆਂ, ਭੈਣਾਂ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਰੋਲੀ ਗਈ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਸਾਰੇ ਕਾਸੇ ਦੀ ਪੀੜ ਜਰ ਲੈਣਾ, ਦਰਦ ਨੂੰ ਅੰਦਰੋ ਅੰਦਰ ਸਮੋਅ ਲੈਣਾ ਕਿਸੇ ਹਾਰੀ ਸਾਰੀ ਸਿੱਖ ਦੇ ਵੱਸ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਕੋਈ ਗਿਆਨੀ ਜ਼ੈਲ ਸਿੰਘ ਹੀ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ, ਜੋ ਇਸ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਮਿਲ ਗਿਆ, ਜੋ ਇਸ ਕੌਮ ਨੂੰ ਮਿਲ ਗਿਆ।


ਅੱਜ 30 ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਜਦ ਕੌਮ ਇਸ ਦਰਦ ਨਾਲ ਜੀਅ ਰਹੀ ਹੈ ਕਿ 1984 ਵਿਚ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਨੱਕ ਹੇਠਾਂ, ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਸ਼ਹਿ ਨਾਲ, ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਖੇਡੀ ਗਈ ਖੂਨ ਦੀ ਅਤਿ ਭਿਆਨਕ ਖੇਡ ਦੇ ਇਨਸਾਫ਼ ਲਈ ਤਰਸਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਇਨਸਾਫ਼ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ, ਦੋਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀਆਂ; ਅੱਜ ਜਦ ਕੌਮ ਆਪਣੀ ਹਿੱਕ ਵਿਚ ਇਸ ਦਰਦ ਨੂੰ ਸਾਂਭੀ ਫ਼ਿਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕਾਂਗਰਸ ਅਤੇ ਭਾਜਪਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਨੀਲੀਆਂ ਪੱਗਾਂ 'ਤੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਲੇਬਲ ਲਾਈ ਫ਼ਿਰਦੇ ਕੌਮ ਦੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਆਗੂਆਂ ਅਤੇ ਕੌਮ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਆਗੂਆਂ ਵਿਚੋਂ ਵਧੇਰੇ ਆਗੂ ਇਸ ਮੁੱਦੇ ਦਾ ਤੰਦੂਰ ਬਾਲ ਆਪੋ ਆਪਣੀ ਲੋੜ ਅਨੁਸਾਰ ਰੋਟੀਆਂ ਸੇਕਦੇ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਉਸ ਵੇਲੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਸੀਨਿਆਂ ਵਿਚ ਤਿੰਨ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਬਲਦੀ ਅੱਗ 'ਤੇ ਤੇਲ ਪਾਉਣ ਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਰਿਸਦੇ ਜ਼ਖਮਾਂ 'ਤੇ ਲੂਣ ਲਾਉਣ ਦੀ ਇਕ ਨਵੀਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਆਰੰਭ ਹੋ ਗਈ ਹੈ।


ਇਹ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਹੈ, ਗਿਆਨੀ ਜ਼ੈਲ ਸਿੰਘ ਨੂੰ 'ਹੀਰੋ' ਵਜੋਂ, ਇਕ ਨਾਇਕ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਦੀ। ਦੇਸ਼ ਨੇ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਨੂੰ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਵਜੋਂ ਹੀ ਵੇਖਿਆ, ਮੁੜ ਕਦੇ ਨਾਇਕ ਵਾਂਗ ਯਾਦ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਕੌਮ ਕੀ ਸੋਚਦੀ ਹੈ ਇਹ ਇਸ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤੀ ਚਰਚਾ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਪਰ ਇਹ ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਐਸੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਕੋਈ ਥੋੜ ਨਹੀਂ ਹੋਣੀ ਜਿਹੜੇ ਇਹ ਨਾਅਰਾ ਮਾਰਣ ਲੱਗਿਆਂ ਹਿਚਕਿਚਾਉਣਗੇ ਨਹੀਂ ਕਿ 'ਗਿਆਨੀ ਜ਼ੈਲ ਸਿੰਘ ਸਾਡਾ ਹੀਰੋ ਨਹੀਂ ਹੈ'। ਬਾਕੀ ਅਗਲੇ ਸਫ਼ੇ 'ਤੇ

 




ਇਹ ਕਲਮ ਸ਼ਾਇਦ ਅੱਜ ਵੀ ਨਾ ਹੀ ਉੱਠਦੀ ਜੇ ਅੱਜ 30 ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਇਕ ਯੋਜਨਾਬੱਧ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਇਕ ਨਵਾਂ ਇਤਿਹਾਸ ਸਿਰਜਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ। ਗਿਆਨੀ ਜ਼ੈਲ ਸਿੰਘ ਹੁਰਾਂ ਬਾਰੇ ਲਿਖ਼ਣ ਲਈ ਕਲਮ ਨੂੰ ਵਰਜਣ ਦਾ ਇਕ ਕਾਰਨ ਇਹ ਵੀ ਹੋਣਾ ਹੀ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਹੁਣ ਆਪਣਾ ਪੱਖ ਰੱਖਣ ਲਈ, ਆਪਣਾ ਬਚਾਅ ਕਰਨ ਲਈ ਇਸ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਇਸ ਕਲਮ ਨੂੰ ਇਹ ਲਿਹਾਜ਼ ਤਾਉਮਰ ਪਾਲੀ ਰੱਖਣ ਦੀ ਤਾਕੀਦ ਲਗਪਗ ਕੀਤੀ ਜਾ ਚੁੱਕੀ ਸੀ ਪਰ ਹੁਣ ਜਦ ਗਿਆਨੀ ਜ਼ੈਲ ਸਿੰਘ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਕਿਤਾਬ ਪੁੱਠੀ ਕਰਕੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਹੱਥ ਫ਼ੜਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਹੋਵੇ ਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਨੂੰ ਸੱਚ ਤੋਂ ਪਰ੍ਹਾਂ ਲਿਜਾ ਕੇ ਗੁਮਰਾਹ ਕਰਨ ਦਾ ਮਾਹੌਲ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਕਲਮ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਫਰਜ਼ ਚੇਤਾ ਆਉਣਾ ਵੀ ਸੁਭਾਵਿਕ ਸੀ, ਤੇ ਕਲਮ ਹੁਣ ਜ਼ਿਦ ਕਰਕੇ ਬਹਿ ਗਈ ਹੈ। ਉਹ ਭਾਵੇਂ ਜਿੰਨੇ ਵੀ ਹੋਣ, ਇਹ ਕਲਮ ਉਨ੍ਰਾਂ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਤਰਜਮਾਨ ਹੈ, ਜਿਹੜੇ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਨੂੰ ਬੜਾ ਪਿਆਰ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦੇ ਸਨ ਪਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਿਲ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨੇ ਨਹੀਂ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਨੇ ਆਪ ਹੀ ਤੋੜੇ ਸਨ ਤੇ ਜਿਹੜੇ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਤੋਂ ਮੁਆਫ਼ੀ ਮੰਗਦੇ ਹੋਏ ਆਪ ਮੁਹਾਰੇ ਕਹਿ ਹੀ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਦੁੱਖ ਤੁਹਾਨੂੰ ਵੀ ਬੜਾ ਸੀ, ਗੁੱਸਾ ਸਾਨੂੰ ਵੀ ਬੜਾ ਜੇ।

ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਆਪਣੀ ਕੌਮ ਦੇ ਆਗੂ ਸਨ, ਕੱਦਾਵਰ ਸ਼ਖਸ਼ੀਅਤ ਸਨ ਤੇ ਹੁਣ ਇਸ ਜਹਾਨ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਗੱਲ ਬਹੁਤ ਹੀ ਧਿਆਨ ਤੇ ਦਲੀਲ ਨਾਲ ਕਰਨੀ ਪੈਣੀ ਹੈ। 

ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਨੂੰ ਬਰੀਅਲਜੁੰਮਾ ਕਰਕੇ 'ਹੀਰੋ' ਬਨਾਉਣ ਲਈ ਜਿਹੜੇ 'ਖੁਲਾਸੇ' ਦੀ ਟੇਕ ਲਈ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ, ਉਹ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਕਤਲੇਆਮ ਸਮੇਂ ਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ ਸਣੇ ਵੱਡੇ ਕਾਂਗਰਸ ਆਗੂਆਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਫ਼ੋਨ ਤਕ ਨਹੀਂ ਸੁਣੇ ਸਨ ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਬੇਬਸ ਸਨ ਤੇ 'ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋਏ' ਵੀ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕੇ ਸਨ। ਗਿਆਨੀ ਜੇ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਹੁੰਦਿਆਂ ਦੋ ਸਾਕੇ ਹੋਏ। ਇਕ ਜੂਨ 1984 ਦਾ ਸਾਕਾ ਨੀਲਾ ਤਾਰਾ 'ਤੇ ਦੂਜਾ ਨਵੰਬਰ 1984 ਦਾ ਸਿੱਖ ਕਤਲੇਆਮ। ਸਾਕਾ ਨੀਲਾ ਤਾਰਾ ਬਾਰੇ ਇਹ ਕਿਹਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਬੜੀ ਤਾਕਤਵਰ, ਮੂੰਹਜ਼ੋਰ ਅਤੇ ਜ਼ਿੱਦੀ ਆਗੂ ਸੀ ਜਿਸ ਕੋਲ ਉਸ ਵੇਲੇ ਪੂਰਨ ਬਹੁਮਤ ਅਤੇ ਅਥਾਹ ਸਮਰਥਨ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਉਸਨੇ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਨੂੰ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਹਮਲੇ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾ ਤਾਂ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਵਿਚ ਲਿਆ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਕੋਈ ਗੱਲ ਸੁਣੀ। ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਡੂੰਘਾ ਦੁੱਖ ਸੀ। 


ਭਾਵੇਂ ਕਈ ਲੋਕ ਇਹ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਨੂੰ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ 'ਤੇ ਹਮਲੇ ਦੇ ਰੋਸ ਵਜੋਂ ਹੀ ਅਸਤੀਫ਼ਾ ਦੇ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ ਪਰ ਕਈ ਵਾਰ ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਹੀ ਲੱਗਦਾਹੈ ਕਿ ਐਨ ਮੌਕੇ 'ਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਕ੍ਰਿਆ ਸ਼ਾਇਦ ਸਹੀ ਨਾ ਹੁੰਦੀ। ਅਜੇ ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਨਹੀਂ ਸਨ ਟੱਪੇ ਕਿ ਸ੍ਰੀਮਤੀ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਹੋ ਗਈ ਜਿਸ ਮਗਰੋਂ ਉਹ ਵਾਪਰਿਆ ਜਿਹੜਾ ਇਸ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਮੱਥੇ ਤੇ ਕਲੰਕ ਬਣ ਕੇ ਰਹਿੰਦੀ ਦੁਨੀਆਂ ਤਕ ਲਿਸ਼ਕਦਾ ਰਹੇਗਾ। 


ਚੱਲੋ, ਮੰਨਣ ਲਈ ਹੀ ਸਹੀ, ਇਕ ਵਾਰ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਨੂੰ ਨਵੰਬਰ 1984 ਤਕ ਵੀ ਸਹੀ ਮੰਨ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ। ਮੰਨ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਜੂਨ 1984 ਵਿਚ ਉਹ ਸ੍ਰੀਮਤੀ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਤਾਕਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਹਾਲਾਤ ਸਾਹਮਣੇ ਬੇਬਸ ਸਨ।  ਚੱਲੋ ਇਹ ਵੀ ਮੰਨ ਹੀ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਨਵੰਬਰ 1984 ਵਿਚ ਉਹ ਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਤਾਕਤ, ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਤੇ ਹਾਲਾਤ ਸਾਹਮਣੇ ਬੇਵੱਸ ਸਨ।  ਉਂਜ ਗੱਲ ਕਮਾਲ ਦੀ ਜੇ, ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਜੇ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਇੰਨੇ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਬਾਅਦ ਇਕ ਸਿੱਖ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਮਿਲਿਆ ਵੀ ਤਾਂ ਕਿਆ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਮਿਲਿਆ, ਉਹ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਮਿਲਿਆ ਜਿਸਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਦੇ ਅਹੁਦੇ ਤਕ ਪਹੁੰਚਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਸਦੀ  ਕੌਮ ਦੇ ਲੋਕ ਉਸਨੂੰ ਹੀਰੋ ਮੰਨਣ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ ਅਤੇ 30 ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਉਹਦੇ ਅਕਸ 'ਤੇ ਪਈ ਧੂੜ ਝਾੜਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਕੇ 'ਹੀਰੋ' ਬਨਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵੀ ਉਸਨੂੰ ਬੇਬਸ ਦੱਸ ਕੇ ਹੀ ਨਾਇਕ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਰੌਂਅ ਵਿਚ ਹਨ।  


ਉਂਜ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਨੇ ਤਾਂ ਉਕਤ ਦੋਹਾਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਆਪਣੀ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਨੂੰ ਇਹ ਆਖ਼ਦੇ ਹੋਏ ਮਾਨ ਬਖ਼ਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਕਿ ਜੇ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਕਹੇ ਤਾਂ ਮੈਂ ਝਾੜੂ ਵੀ ਮਾਰ ਸਕਦਾ ਹਾਂ। ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਦੇ ਉਕਤ ਵਿਵਾਦਪੂਰਨ ਬਿਆਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੌਮ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਹੁਤੀਆਂ ਉਮੀਦਾਂ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਸਨ ਪਰ ਇਸ ਸਭ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਸਾਕਾ ਨੀਲਾ ਤਾਰਾ ਅਤੇ ਖ਼ਾਸਕਰ ਨਵੰਬਰ 1984 ਦੇ ਸਿੱਖ ਕਤਲੇਆਮ ਮਗਰੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਕਿਸੇ ਅਗਵਾਈ ਦੀ, ਕਿਸੇ ਸੇਧ ਦੀ, ਕਿਸੇ ਹਮਦਰਦੀ ਦੀ, ਕਿਸੇ ਇਨਸਾਫ਼ ਦੀ ਤੇ ਜੇ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਤੀਕ੍ਰਿਆ ਦੀ ਉਮੀਦ ਕਰ ਲੈਣ ਵਿਚ ਕੋਈ ਗਲਤੀ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ।  


ਪਰ ਇੰਜ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਦੀ ਡਾਕਟਰ ਬੇਟੀ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਕਾਰਜਕਾਲ ਦੌਰਾਨ 'ਸਰਕਾਰੀ ਹੋਸਟ' ਹੋਣ ਨਾਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਭਵਨ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਰਹੀ, ਨੂੰ ਵੀ ਹੁਣ 30 ਸਾਲੀਂ ਹੀ ਯਾਦ ਆਇਆ ਕਿ ਟੀ.ਵੀ. ਚੈਨਲਾਂ 'ਤੇ ਬਿਆਨ ਦੇਣ ਦਾ ਵੀ ਸ਼ਾਇਦ ਕੋਈ ਮਤਲਬ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਵਾਲਿਆਂ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਨ ਦੇ ਵੀ ਕੋਈ ਅਰਥ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇੰਨੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿਚ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿਚੋਂ ਕੋਈ ਨਾ ਬੋਲਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਅੱਜ ਬੋਲ ਰਹੇ ਨੇ। ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਦੇ ਨਾਲ ਰਹੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਲਾਹਕਾਰ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਮਗਰੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਵਜੋਂ ਵਿਚਰਦੇ ਆ ਰਹੇ ਆਗੂ ਨੇ ਵੀ ਹੁਣ ਇਸ ਮੌਕੇ ਨੂੰ ਹੱਥੋਂ ਹੱਥੀਂ ਲੈਂਦਿਆਂ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਦੇ ਅੰਤਰ ਮਨ ਦੀ ਪੀੜਾ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ 'ਤੇ ਚੈਨਲਾਂ 'ਤੇ ਦਰਸਾਉਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਹੈ ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਕੌਮ ਨੂੰ ਇਹ ਨਹੀਂ ਦੱਸ ਰਹੇ ਕਿ ਦੋਵਾਂ ਨੇ ਕੀ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਕਤਲੇਆਮ 'ਤੇ ਕੋਈ ਪ੍ਰਤੀਕ੍ਰਿਆ ਦੇਣ ਦੀ ਕਦੇ ਕੋਈ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ ਸੀ ਜਾਂ ਨਹੀਂ ਅਤੇ ਜੇ ਦਿੱਤੀ ਸੀ ਤਾਂ ਕੀ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਸਲਾਹ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਬਾਕੀ ਅਗਲੇ ਸਫ਼ੇ 'ਤੇ

 



ਦਰਅਸਲ ਜੇ ਕੋਈ ਸਮਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਗੰਭੀਰ ਅਤੇ ਗਹਿਨ ਸਵਾਲ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹੈ ਗਿਆਨੀ ਜ਼ੈਲ ਸਿੰਘ ਦਾ ਨਵੰਬਰ 1984 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਾ ਜੀਵਨ।  ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਸਾਕਾ ਨੀਲਾ ਤਾਰਾ ਨੂੰ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਸਾਹਮਣੇ ਗਲਤ ਨਾ ਕਹਿ ਸਕੇ, ਗੱਲ ਸਮਝ ਆ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਨਵੰਬਰ 1984 ਦੌਰਾਨ ਵੀ ਬੇਬਸ ਹੀ ਰਹੇ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਕੁਝ ਨਾ ਕਰ ਸਕੇ, ਗੱਲ ਸਮਝ ਆਉਣੀ ਹੈ ਤਾਂ ਔਖੀ ਫ਼ਿਰ ਵੀ ਔਖੇ ਸੌਖੇ ਸਮਝ ਆ ਸਕਦੀ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸਮਝ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹਨ।  


ਨਵੰਬਰ 1984 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਨੇ ਕੀ ਕੀਤਾ, ਇਹ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵੇਖਣ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਇਹ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ, ਇਹ ਜ਼ਿਆਦਾ ਦੁਖ਼ਦਾਈ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਨਹੀਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਾਸਤੇ ਉਸ ਆਦਰਸ਼ ਸਨ। ਸ਼ਾਇਦ ਕਈ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਗਿਆਨੀ ਜ਼ੈਲ ਸਿੰਘ ਬਾਰੇ ਦਰਦ ਜੂਨ 1984 ਵਿਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ ਹੋਵੇ ਤੇ ਕਈਆਂ ਦਾ ਨਵੰਬਰ 1984 ਵਿਚ, ਪਰ ਇਸ ਕਲਮ ਨੂੰ ਨਵੰਬਰ 1984 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਉਹਾਰ ਦੀ ਪੀੜ ਵਧੇਰੇ ਹੈ। 


ਗਿਆਨੀ ਜੀ 25 ਜੁਲਾਈ, 1982 ਨੂੰ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਬਣੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਬਣਨ ਮਗਰੋਂ 23 ਮਹੀਨਿਆਂ ਬਾਅਦ ਸਾਕਾ ਨੀਲਾ ਤਾਰਾ ਵਾਪਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਲਗਪਗ 28 ਮਹੀਨੇ ਬਾਅਦ ਨਵੰਬਰ 1984 ਦਾ ਸਿੱਖ ਕਤਲੇਆਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹੋ ਸਕਦੈ, ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਨੂੰ ਲੱਗਾ ਹੋਵੇ ਕਿ ਅਜੇ ਵੀ ਹਾਲਾਤ ਐਸੇ ਨਹੀਂ ਹਨ ਕਿ ਅਸਤੀਫ਼ਾ ਦੇ ਕੇ, ਲਾਂਭੇ ਹੋ ਕੇ ਰੋਸ ਪ੍ਰਗਟਾਇਆ ਜਾਵੇ।  ਇਹ ਗੱਲ ਵੀ ਮੰਨੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਹਾਲਾਂਕਿ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਦੀ ਬੇਟੀ ਦੀ ਇਸ ਦਲੀਲ ਨਾਲ ਸਹਿਮਤ ਹੋਣਾ ਔਖਾ ਹੈ ਕਿ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਦੇ ਅਸਤੀਫ਼ੇ ਨਾਲ ਹੋਰ ਕੱਟ ਵੱਢ ਹੋ ਜਾਣੀ ਸੀ। ਡਾ: ਗੁਰਦੀਪ ਕੌਰ ਸ਼ਾਇਦ ਇਹ ਦੱਸਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ ਕਿ ਜੋ ਨਵੰਬਰ, 1984 ਵਿਚ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਉਹ ਸ਼ਾਇਦ ਕੁਝ ਘੱਟ ਸੀ, ਕਿਸੇ ਨੇ ਕੋਈ ਲਿਹਾਜ਼ ਕੀਤਾ ਸੀ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦਾ ਜਾਂ ਫ਼ਿਰ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਹੋਣ ਦਾ। 


ਅਸਲ ਵਿਚ ਇਹਦੇ ਨਾਲ ਕੱਟ ਵੱਢ ਹੋਰ ਹੋ ਨਹੀਂ ਜਾਣੀ ਸੀ, ਰੁਕ ਜਾਣੀ ਸੀ, ਰੋਕਣੀ ਪੈਣੀ ਸੀ, ਜੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਹਿੱਕ ਡਾਹ ਕੇ ਆਖਦਾ ਕਿ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਭਵਨ ਤੋਂ ਬਾਹਰ, ਇਸੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਜੋ ਹੋ ਰਿਹੈ, ਉਹ ਨਹੀਂ ਰੁਕਦਾ ਤਾਂ ਮੈਂ ਅਸਤੀਫ਼ਾ ਦੇ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਪਰ ਇਸ ਲਈ ਜੁਅੱਰਤ ਦੀ ਲੋੜ ਸੀ, ਹੌਂਸਲੇ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਸੀ, ਕੁਰਬਾਨੀ ਦੇ ਜਜ਼ਬੇ ਦੀ ਲੋੜ ਸੀ। 


ਖੁਲ੍ਹੇ ਦਿਲ ਵਾਲੇ ਸਿੱਖ ਇਹ ਵੀ ਮੰਨ ਸਕਦੇ ਹਨ ਕਿ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਲਈ ਨਵੰਬਰ, ਦਸੰਬਰ 1984 ਅਤੇ 1985 ਦੇ ਕੁਝ ਮਹੀਨਿਆਂ ਤਕ ਵੀ ਬੋਲਣਾ ਔਖਾ ਸੀ ਪਰ ਜਿਹੜੇ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਇੰਨਾ ਦੁੱਖ ਸੀ, ਉਸ ਦੁੱਖ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਅੰਤ ਤਕ ਨਾ ਕੀਤਾ। ਹੋਇਆ ਅਸਲ ਵਿਚ ਇਹ ਕਿ ਉਕਤ ਦੋ ਸਾਕੇ ਵਰਤ ਜਾਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਅਤੇ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਦੁੱਖ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਨੇ ਨਵੰਬਰ 1984 ਵਿਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਕਤਲੇਆਮ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਲਗਪਗ 33 ਮਹੀਨੇ,  ਆਪਣੇ ਕਾਰਜਕਾਲ ਦੇ ਅੰਤਲੇ ਦਿਨ 25 ਜੁਲਾਈ, 1987 ਤਕ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਦੇ ਅਹੁਦੇ, ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਦੇ ਅਹੁਦੇ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਸੁੱਖ ਸਹੂਲਤਾਂ ਅਤੇ ਮਹਿਲ ਮੁਨਾਰਿਆਂ ਜਿਹੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਭਵਨ ਦਾ ਆਨੰਦ ਮਾਣਿਆ।


ਜੇ ਇਹ ਵੀ ਮੰਨ ਲਿਆ ਜਾਵੇ ਕਿ ਸ਼ਾਇਦ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਨੇ ਸੋਚਿਆ ਹੋਵੇ ਕਿ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਦੇ ਅਹੁਦੇ ਤੇ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਦੇਸ਼ ਹਿਤ ਵਿਚ ਕੋਈ ਬਦਮਗਜ਼ੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਪਰ ਕਮਾਲ ਤਾਂ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕਾਰਜਕਾਲ ਸਮਾਪਤ ਹੋ ਜਾਣ ਬਾਅਦ ਵੀ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਨੇ ਸਾਬਕਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਵਾਲੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਸਹੂਲਤਾਂ ਲਈਆਂ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਅੰਤਲੇ ਦਿਨ 25 ਦਸੰਬਰ, 1994 ਤਕ ਹੰਢਾਈਆਂ। 


ਜ਼ੋਰ ਇਸ ਗੱਲ 'ਤੇ ਬੜਾ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਬਹੁਤ ਸੀ। 


ਜੀ ਹਾਂ, ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਬਹੁਤ ਸੀ ਪਰ ਸਾਡਾ ਇਹ ਸਿੱਖ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੇਠ ਜੂਨ 1984 ਬਾਰੇ ਚੁੱਪ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਵੰਬਰ 1984 ਵਿਚ ਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੇਠ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਕਤਲੇਆਮ ਰੋਕਣ ਵਿਚ ਅਸਫ਼ਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਮੂੰਹੋਂ ਬੋਲ ਨਹੀਂ ਕੱਢਦਾ। 


ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਬਹੁਤ ਸੀ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਤੇ ਜਨਤਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਰੋਸ ਨਹੀਂ ਪ੍ਰਗਟਾਇਆ, ਆਪਣਾ ਵਿਰੋਧ ਦਰਜ ਨਹੀਂ ਕਰਾਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਬਹੁਤ ਸੀ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉਕਤ ਦੋਹਾਂ ਸਾਕਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਵੇਲੇ ਵੀ ਅਸੀਫ਼ਾ ਦੇਣ ਦੀ ਗੱਲ ਤਕ ਮੂੰਹੋਂ ਨਾ ਕੱਢੀ। ਦੁੱਖ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਸੀ, ਪਰ ਮਾਹੌਲ ਠੰਢਾ ਹੋ ਜਾਣ ਦੇ ਬਾਅਦ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਭਵਨ ਵਿਚ ਹੀ ਰਹਿਣਾ ਸਹੀ ਸਮਝਿਆ ਤੇ ਮੁੜ ਸਾਬਕਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਹੋਣ ਦੇ ਸਾਰੇ ਲਾਭ ਲਏ। ਬਾਕੀ ਅਗਲੇ ਸਫ਼ੇ 'ਤੇ

 



ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਦਾ ਦੁੱਖ ਬੜਾ ਵੱਡਾ ਸੀ, ਪਰ ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਡੀ ਗੱਲ ਇਹ ਰਹੀ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਵੰਬਰ, 1984 ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਕਤਲੇਆਮ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਭਵਨ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸੇਵਾਕਾਲ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਾਲੇ 10 ਸਾਲਾਂ ਵਿਚ ਇਕ ਵਾਰ ਵੀ 1984 ਦੇ ਪੀੜਤਾਂ ਲਈ ਕਦੇ ਹਾਅ ਦਾ ਨਾਅਰਾ ਨਹੀਂ ਮਾਰਿਆ। ਕਦੇ ਪੀੜਤਾਂ ਲਈ ਇਨਸਾਫ਼ ਦੀ ਮੰਗ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ, ਕਦੇ ਹਮਦਰਦੀ ਨਹੀਂ ਪ੍ਰਗਟਾਈ, ਕਦੇ ਦੋਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਦੇਣ ਦੀ ਮੰਗ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ, ਕਦੇ ਆਪਣਾ ਮੂੰਹ ਹੀ ਨਹੀਂ ਖੋਲ੍ਹਿਆ, ਕਦੇ ਕੋਈ ਬਿਆਨ ਨਾ ਦਿੱਤਾ, ਕਦੇ ਕੋਈ ਇੰਟਰਵਿਊ ਨਾ ਦਿੱਤੀ, ਕੋਈ ਐਸੀ ਲਿਖ਼ਤ ਨਹੀਂ ਲਿਖੀ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਰਦ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਹੋਵੇ, ਕੋਈ ਐਸੀ ਪੁਸਤਕ ਨਹੀਂ ਲਿਖੀ ਜੋ ਉਨ੍ਹ ਦੀ ਮਨੋਅਵਸਥਾ ਨੂੰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਕ ਸਿੱਖ ਵਜੋਂ ਪੀੜ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਕਹਿ ਜਾਵੇ। ਪੂਰੇ ਦੱਸ ਸਾਲ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਜੀਵੇ, ਉਸ ਕੌਮ ਤੋਂ ਮੂੰਹ ਮੋੜ ਕੇ ਜਿਸ ਕੌਮ ਦੇ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਅਹੁਦਾ ਨਸੀਬ ਹੋਇਆ ਸੀ ਜਿਹੜਾ ਅਰਬਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕਿਸੇ ਇਕ ਭਾਗਾਂਵਾਲੇ ਨੂੰ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 


ਜੇ ਉਹ ਨਵੰਬਰ 1984 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ 10 ਸਾਲਾਂ ਵਿਚ ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਕੋਈ ਹਾਅ ਦਾ ਨਾਅਰਾ ਮਾਰ ਜਾਂਦੇ ਤਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਇਨਸਾਫ਼ ਲਈ ਸੰਘਰਸ਼ ਦਾ ਰੰਗ ਰੂਪ ਹੀ ਕੋਈ ਹੋਰ ਹੁੰਦਾ। ਜੇ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਆਪਣੀ ਪੀੜ ਦਾ ਕਦੇ ਕਿਤੇ ਜਨਤਕ ਇਜ਼ਹਾਰ ਕਰਨ ਦਾ ਹੀ ਹੌਂਸਲਾ ਕਰ ਜਾਂਦੇ ਤਾਂ ਨਵੰਬਰ, 1984 ਦੇ ਪੀੜਤਾਂ ਦੀ ਇਨਸਾਫ਼ ਲਈ ਲੜਾਈ ਨੂੰ ਵੱਡਾ ਬਲ ਮਿਲਣਾ ਸੀ। ਜੇ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਇਹ ਕਰ ਜਾਂਦੇ ਤਾਂ ਅੱਜ 1984 ਤੋਂ 30 ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਹੁਣ ਤਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਵਜੋਂ ਵਿਚਰਦੇ ਸਿੱਖ ਆਗੂਆਂ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਆ ਕੇ ਇਹ ਨਾ ਕਹਿਣਾ ਪੈਂਦਾ ਕਿ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਬੜੇ ਹੀ ਚੰਗੇ ਪਰ 'ਮਿਸਅੰਡਰਸਟੂਡ' ਸਿੱਖ ਸਨ।  ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰਲੀ ਪੀੜ ਨੂੰ ਰਾਹ ਦਿੰਦਿਆਂ ਜੇ ਕੌਮ ਲਈ ਖੜ੍ਹ ਜਾਂਦੇ ਤਾਂ ਸ਼ਾਇਦ ਇਸ ਲੇਖ ਦੀ ਤਾਬੀਰ, ਤਸਵੀਰ 'ਤੇ ਤਾਸੀਰ ਕੁਝ ਹੋਰ ਹੁੰਦੀ। 


ਉਂਜ ਗਿਆਨੀ ਜ਼ੈਲ ਸਿੰਘ ਇਕ ਅਣਖੀ ਵਿਅਕਤੀ ਸਨ। ਜਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੱਥੀਂ ਸਾਜੇ ਨਿਵਾਜੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਵਜੋਂ ਅਣਗੌਲਿਆਂ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਉਹ ਗੁੱਸਾ ਮੰਨ ਗਏ ਸਨ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ ਨਾਲ ਆਢਾ ਲਈ ਰੱਖਿਆ ਜਿਸ ਸਦਕਾ ਇਹ ਖ਼ਬਰਾਂ ਵੀ ਰਹੀਆਂ ਕਿ ਅਣਗੌਲਿਆਂ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਨਾਰਾਜ਼ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਜ਼ੈਲ ਸਿੰਘ, ਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਖ਼ਰਾਬ ਕਰਨ ਲਈ ਅਸਤੀਫ਼ਾ ਦੇ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਅਫ਼ਸੋਸ, ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਜ਼ੈਲ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਹ ਅਣਖ, ਇਹ ਪੈਂਤੜਾ, ਇਹ ਗੁੱਸਾ ਆਪਣੀ ਕੌਮ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿਚ ਨਾ ਵਿਖਾਇਆ। 


ਗਿਆਨੀ ਜ਼ੈਲ ਸਿੰਘ ਇਕ ਬਹੁਤ ਛੋਟੇ ਪੱਧਰ ਤੋਂ ਉੱਠ ਕੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਦੇ ਮਾਣ ਮੱਤੇ ਅਹੁਦੇ ਤਕ ਪੁੱਜੇ ਸਨ। ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਗੱਲ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਅੰਤ ਤਕ ਸਮਝ ਨਾ ਆਈ ਹੋਵੇ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤਾ ਇਕ ਬਿਆਨ, ਲਿਖਿਆ ਇਕ ਲੇਖ, ਚੰਗੀ ਥਾਏਂ ਦਿੱਤੀ ਇਕ ਇੰਟਰਵਿਊ ਜਾਂ ਫ਼ਿਰ ਤਿਲਕ ਨਗਰ ਤੇ ਤਿਰਲੋਕ ਪੁਰੀ ਜਿਹੀਆਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਥਾਂਵਾਂ ਦਾ ਇਕ ਦੌਰਾ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦੀ ਇਨਸਾਫ਼ ਲਈ ਲੜਾਈ ਵਾਸਤੇ ਸੰਜੀਵਨੀ ਬਣ ਸਕਦਾ ਸੀ, ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਦਰਦ ਨੂੰ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਉਭਾਰ ਕੇ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸੀ, ਦਰਦਮੰਦਾਂ ਦਿਆਂ ਜ਼ਖਮਾਂ ਲਈ ਮਲ੍ਹਮ ਬਣ ਸਕਦਾ ਸੀ ਤੇ ਇਨਸਾਫ਼ ਦੇ ਜਾਮ ਪਏ ਚੱਕੇ ਨੂੰ ਹਲੂਣਾ ਦੇ ਕੇ ਤੁਰਣ ਜੋਗਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸੀ। 


ਜੂਨ 1984 ਅਤੇ ਨਵੰਬਰ 1984 ਨੂੰ ਗਿਆਨੀ ਜ਼ੈਲ ਸਿੰਘ ਲਈ ਚੁਣੌਤੀ ਭਰਪੂਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਜਿਹੜੀਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਬੂਲ ਕਰਨੀਆਂ ਜਾਂ ਤਾਂ ਮੁਨਾਸਿਬ ਨਹੀਂ ਸਮਝੀਆਂ, ਜਾਂ ਫ਼ਿਰ ਹੌਂਸਲਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਪਰ ਉਹ ਤਾਂ 'ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ' ਅਗਲੇ 10 ਸਾਲਾਂ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਆਏ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਮੌਕਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੰਭਾਲ ਸਕੇ, ਕੌਮ ਦੇ ਲੇਖੇ ਨਹੀਂ ਲਾ ਸਕੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਲਾਂ ਵਿਚ ਤਾਂ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਅਤੇ ਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ ਦਾ ਉਨ੍ਹਾਂ 'ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵੀ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੰਜ ਮਿਨਟ ਦੇ ਬਿਆਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਕ ਘੰਟੇ ਦੀ ਇੰਟਰਵਿਊ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦਿਹਾੜੀ ਲਾ ਕੇ ਲਿਖਿਆ ਲੇਖ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚਾਰ ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਲਾ ਕੇ ਲਿਖੀ ਪੁਸਤਕ ਨਾ ਕੇਵਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਿਲ ਤੋਂ ਕੋਈ ਭਾਰ ਲਾਹ ਜਾਂਦੀ ਸਗੋਂ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਵੀ ਕੋਈ ਸਕੂਨ ਦੇ ਜਾਂਦੀ। 


ਪਰ ਗਿਆਨੀ ਜ਼ੈਲ ਸਿੰਘ ਦੀ ਹੋਣੀ ਇਹੀ ਸੀ। ਕਿਸਮਤਾਂ ਅਸੀਂ ਆਪ ਨਹੀਂ ਲਿਖਦੇ ਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵੀ ਅਸੀਂ ਨਹੀਂ ਸਿਰਜਦੇ, ਹਾਂ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਪੁੱਠਾ ਸਿੱਧਾ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। 


ਗਿਆਨੀ ਜ਼ੈਲ ਸਿੰਘ ਇਕ ਚੰਗੇ ਸਿੱਖ ਸਨ, ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ ਪਰ ਇਕ ਚੰਗੇ ਸਿੱਖ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਗਿਆਨੀ ਜ਼ੈਲ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੀ ਵਫ਼ਾਦਾਰੀ ਆਪਣੀ ਪਾਰਟੀ ਅਤੇ ਉਸ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਨਿਭਾਈ ਜਿਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਬਣਾਇਆ ਸੀ, ਉਸ ਪੰਥ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਜਿਸ ਪੰਥ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਇਕ ਸਿੱਖ ਅਤੇ ਫ਼ਿਰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਸਿੱਖ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਹੋਣ ਦਾ ਮਾਨ ਬਖ਼ਸ਼ਿਆ ਸੀ। ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਅਤੇ ਗਾਂਧੀ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਅਹਿਸਾਨਾਂ ਹੇਠ ਦੱਬੇ ਗਿਆਨੀ ਜ਼ੈਲ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਅੰਤ ਤਕ ਆਪਣਾ ਮੂੰਹ ਇਸੇ ਲਈ ਨਾ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਕਿ ਕਿਤੇ ਪਾਰਟੀ ਨਾਰਾਜ਼ ਨਾ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਕਿਤੇ ਗਾਂਧੀ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਰਾਜ਼ ਨਾ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਉਂਜ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਲਈ ਸ਼ਾਇਦ ਇਹ ਗੱਲ ਸਕੂਨ ਵਾਲੀ ਹੋਵੇ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਆਗੂ ਹੋ ਕੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲ ਇੰਜ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਉਹ ਇਕੱਲੇ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਹੋਰ ਵੀ ਸਨ ਤੇ ਹਨ। 


ਅੱਜ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ, ਸਾਨੂੰ ਤਾਂ ਮੁੜ ਪਾਰਟੀ ਨੇ ਵੀ ਨਾ ਪੁੱਛਿਆ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ 'ਮਿਸਅੰਡਰਸਟੂਡ' ਕੀਤਾ। ਇਸੇ ਨੂੰ ਤਾਂ ਕਹਿੰਦੇ ਨੇ 'ਨਾ ਖੁਦਾ ਹੀ ਮਿਲਾ, ਨਾ ਵਿਸਾਲ ਏ ਸਨਮ, ਨਾ ਇਧਰ ਕੇ ਰਹੇ ਨਾ ਉਧਰ ਕੇ ਰਹੇ।' ਅੱਜ ਇਹ ਲੇਖ ਲਿਖਦਿਆਂ ਕਲਮ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਲਿਖ ਜਾਂਦੀ ਏ, 'ਗਿਆਨੀ ਜ਼ੈਲ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੁੱਖ ਤੁਹਾਨੂੰ ਵੀ ਬੜਾ ਸੀ, ਗੁੱਸਾ ਸਾਨੂੰ ਵੀ ਬੜਾ ਜੇ।'

H S Bawa can be contacted at This email address is being protected from spambots. You need JavaScript enabled to view it.

Read more...

TB Banner3 2

Facebook

Twitter

LinkedId

© YESPUNJAB.COM |. All rights reserved.